W światowej literaturze i publicystyce dotyczącej przemocy uwarunkowanej płcią używa się trzech terminów, które regularnie się przeplatają: femicyd, feminicyd i, w Polsce, kobietobójstwo. Nie są to trzy całkowicie odrębne zjawiska, lecz pojęcia wywodzące się z różnych tradycji badawczych, geograficznych i aktywistycznych, z istotnymi różnicami w akcentach historycznych, politycznych i geograficznych.
Choć teoretyczne rozróżnienia między nimi wydają się klarowne, w praktyce społeczno-prawnej ich granice są płynne i stale renegocjowane. Znajomość tych terminów pozwala poznać złożoność całego zjawiska i dotyczących go dyskusji.
Przyjrzyjmy się zatem każdemu z nich oraz relacjom między nimi.
Słowo stanowi złożenie łacińskiego femina (kobieta) i -cide (od łac. caedere — zabijać; ten sam rdzeń co w homicide czy genocide). Pierwsze udokumentowane użycie pochodzi z 1801 roku, z satyrycznej publikacji Johna Corry’ego, gdzie słowo pojawiło się w znaczeniu „zabójstwo kobiety”.
W nowoczesnym sensie feministycznym termin upowszechniła południowoafrykańska socjolożka i aktywistka Diana E.H. Russell. Użyła go w 1976 roku podczas Pierwszego Międzynarodowego Trybunału ds. Zbrodni przeciwko Kobietom w Brukseli — czterodniowego, feministycznego zgromadzenia, które zgromadziło ok. 2000 kobiet z 40 krajów. Russell sięgnęła po ten termin jako polityczną alternatywę dla neutralnego płciowo słowa homicide (zabójstwo człowieka), podkreślając, że gdy morduje się kobiety, ich płeć nie jest przypadkiem.
W książce pt. Femicide: The Politics of Woman Killing, którą Russell i Jill Radford opublikowały w 1992 roku, femicyd objął nie tylko bezpośrednie morderstwa, lecz także zgony będące ukrytym skutkiem struktur patriarchalnych: śmiertelność wynikającą z zakazu bezpiecznej aborcji, przymusowej sterylizacji czy systemowego niedożywienia dziewczynek. W tej tradycji (Caputi i Russell) femicyd ujmowano jako
mizoginiczne zabijanie kobiet przez mężczyzn, motywowane nienawiścią, pogardą, poczuciem przyjemności lub własności, zakorzenione w historycznie nierównych relacjach władzy między płciami.
W kolejnej pracy Russel z 2001 ( Femicide in Global Perspective) skrystalizowana definicja brzmiała: „the killing of females by males because they are female” (zabijanie kobiet przez mężczyzn dlatego, że są kobietami).
Współcześnie w literaturze zdrowia publicznego oraz w dokumentach UNODC i EIGE (Europejskiego Instytutu ds. Równości Kobiet i Mężczyzn) femicyd pełni funkcję terminu „parasolkowego” i statystycznego.
Oznacza najskrajniejszą postać przemocy ze względu na płeć i jest stosowany raczej w języku opisowym i statystycznym niż aktywistycznym. Dziś rozumie się go jako umyślne zabójstwo kobiety lub dziewczynki z powodu jej płci obejmujące m.in. zabójstwo partnerki, zabójstwa „honorowe”, związane z posagiem, powiązane z FGM, zabójstwa kobiet o innej niż tradycyjna orientacji seksualnej obrończyń terenów autochtonicznych.
Kryminologia głównego nurtu ma tendencję do redukowania femicydu wyłącznie do zabójstw w relacjach intymnych (intimate partner homicide). Z perspektywy radykalnego feminizmu jest to błąd metodologiczny, który wymazuje motywację nienawiści do płci w zbrodniach dokonywanych przez obcych, np. w masowych morderstwach motywowanych mizoginią.
W literaturze przywołuje się tu m.in. masakrę w École Polytechnique w Montrealu (1989), gdzie Marc Lépine zastrzelił 14 kobiet, oddzielając je wcześniej od mężczyzn i obwiniając „feministki”; strzelaninę w Isla Vista w Kalifornii (2014), poprzedzoną mizoginicznym manifestem sprawcy; oraz najazd samochodem w Toronto (2018), powiązany z internetową subkulturą „incel”. W ujęciu redukującym femicyd do relacji intymnych takie zbrodnie wypadają poza statystyki, mimo że ich motywem jest wprost nienawiść do kobiet.
Termin ukuła świadomie meksykańska antropolożka i działaczka Marcela Lagarde y de los Ríos, która od lat 90. XX wieku badała masowe zabójstwa kobiet w Ciudad Juárez, falę zbrodni rozpoznawaną od 1993 roku jako „Las Muertas de Juárez” i będącą globalnym punktem odniesienia dla tego zjawiska.
Lagarde celowo nie przetłumaczyła angielskiego femicide jako femicidio (co byłoby dosłowną kalką), lecz utworzyła feminicidio, by uniknąć symetrii z homicidio (zabójstwo człowieka). Argumentowała, że odczytanie femicidio jako zwykłej „feminizacji” słowa homicidio spłaszczałoby pojęcie do „zabójstwa kobiety” i zacierało perspektywę płci oraz mizoginiczny charakter tych zbrodni. Spolszczenie feminicyd (lub feminicidio) jest bezpośrednią adaptacją tego hiszpańskojęzycznego terminu.
Feminicyd obejmuje to samo pole zjawisk co femicyd i wnosi wyraźny, radykalny wymiar polityczny: bezkarność sprawców i współodpowiedzialność państwa. Chodzi o zabójstwa kobiet, do których dochodzi przy bierności władz, opieszałości i słabości organów ścigania, systemowej pogardzie dla życia kobiet oraz instytucjonalnej przemocy przez zaniechanie. W ujęciu Lagarde feminicyd to najskrajniejsza forma przemocy ze względu na płeć, splatająca się z osią rasy, klasy, seksualności i religii; bywa przez nią określany wręcz jako „ludobójstwo kobiet”.
Lagarde, jako deputowana Kongresu Meksyku w latach 2003–2006 (z ramienia PRD) i przewodnicząca specjalnej komisji parlamentarnej ds. feminicydów, doprowadziła do utworzenia komisji śledczej w sprawie zabójstw w Ciudad Juárez i do wprowadzenia tego pojęcia do meksykańskiego porządku prawnego. Jej prace współtworzyły Ogólną ustawę o dostępie kobiet do życia wolnego od przemocy (org. Ley General de Acceso de las Mujeres a una Vida Libre de Violencias, w skrócie LGAMVLV), obowiązującą w Meksyku od 2 lutego 2007 roku.
EIGE (European Institute for Gender Equality) odnotowuje to rozróżnienie: w Ameryce Łacińskiej femicidio przyjęto dla nazwania samych zabójstw, a feminicidio dodaje ich rzeczywisty wymiar i podkreśla udział państwa i przemoc instytucjonalną.
Każdy uwarunkowany płcią mord na kobiecie — nawet w domowym zaciszu w Europie — jest powiązany z niewydolnością struktur publicznych: ignorowaniem wcześniejszych zgłoszeń na policji, brakiem izolacji sprawców czy niskimi wyrokami za przemoc seksualną. Państwo rzadko bywa tu naprawdę neutralne.
„Kobietobójstwo” to polskie złożenie wyrazów kobieta i -bójstwo (od bić, zabić; ten sam rdzeń co w mężobójstwo, dzieciobójstwo, samobójstwo). W polskiej kryminologii feministycznej pojęcie to spopularyzowała i rozwinęła dr hab. Magdalena Grzyb. W jej ujęciu słowo to stanowi próbę syntezy dwóch tradycji jednocześnie — angielskiego femicide i hiszpańskiego feminicidio — i jako takie obejmuje oba ich zakresy znaczeniowe, łącząc diagnostykę statystyczną z krytyką strukturalną. Termin pojawił się w polskim dyskursie publicznym stosunkowo niedawno.
W wersji encyklopedycznej i w ujęciu EIGE kobietobójstwo definiuje się jako umyślne zabijanie kobiet i dziewcząt z powodu ich płci. Obejmuje ono zarówno zabójstwa partnerek, zabójstwa „honorowe”, zbrodnie na tle posagowym, mordy na kobietach nieheteronormatywnych, trans czy autochtonek, jak i zgony wynikające ze szkodliwych praktyk tradycyjnych (np. FGM), selektywną aborcję ze względu na płeć, a także systemowe, patriarchalne uwarunkowania prowadzące do śmierci kobiet.
U Grzyb pojęcie ma charakter szeroki i strukturalny: obejmuje zarówno bezpośrednie zabójstwa (przez konkretnych sprawców), jak i praktyki pośrednio, lecz systemowo prowadzące do śmierci kobiet „ze względu na fakt, że są kobietami” — zakorzenione w nierównych relacjach płci i opresji kobiet.
Teoretyczny podział na femicyd (statystyka/ofiara), feminicyd (odpowiedzialność państwa) i kobietobójstwo (polski odpowiednik strukturalny) porządkuje literaturę naukową, jednak warto unikać „wojny na definicje”.
Trzeba jednak zauważyć, że brak jednolitej, powszechnie stosowanej kategorii na poziomie systemowym sprawia, że państwa raportują przestępstwa w sposób uniemożliwiający rzetelne porównania. Podczas gdy ruchy aktywistyczne kładą nacisk na polityczny wymiar zbrodni i winę instytucji, organy ścigania często uciekają do neutralnych płciowo definicji kodeksowych, co utrudnia precyzyjne diagnozowanie i zwalczanie tego zjawiska.
