FAKT: Gender to wywodzący się z języka angielskiego termin, który oznacza płeć społeczno-kulturową.

Gender to „skonstruowany zbiór atrybutów, wzorów zachowań, wyobrażeń i oczekiwań społecznych, a także norm związanych z płcią biologiczną, wyznaczający funkcje pełnione przez daną jednostkę w społeczeństwie i kulturze oraz jej status i przysługujące jej prawa”. Konwencja definiuje płeć społeczno-kulturową jako „społecznie skonstruowane role, zachowania, działania i atrybuty, które dane społeczeństwo uznaje za odpowiednie dla kobiet lub mężczyzn”.

Termin „gender” nie zastępuje więc terminu „płeć biologiczna”, lecz wskazuje na istnienie innego wymiaru płciowości: kulturowo-społecznego. Gender jest pojęciem naukowym, które nie oznacza „subiektywnych odczuć dotyczących płciowości”, lecz kulturowo-społeczne role związane z płcią i jej przypisywane. Przykładem jest wciąż utrzymujący się podział, wedle którego strefa publiczna jest domeną męską, a domowa – kobiecą.

Uznając istnienie płciowych ról kulturowo-społecznych, Konwencja uznaje, że pewne role i stereotypy mogą przyczyniać się do akceptacji przemocy wobec kobiet. Jest to pierwszy międzynarodowy dokument tej rangi, który uznaje istnienie przemocy ze względu na płeć i przedstawia propozycje zwalczania tego zjawiska.

Źródło definicji: A. Burzyńska, Gender i queer, w: Teorie literatury XX wieku, 2006, s. 444; art. 3 lit. c Konwencji.

FAKT: Konwencja promuje partnerstwo, wzajemny szacunek i bezpieczeństwo w rodzinie – to nie zagrożenie dla rodziny, lecz dążenie do jej bardziej egalitarnego modelu.

Państwa, które przyjęły Konwencję, są zobowiązane do wprowadzenia konkretnych rozwiązań prawnych na rzecz ochrony ofiar i profilaktyki przemocy, a także do promowania zmian wzorców społecznych i kulturowych w celu wykorzenienia uprzedzeń, zwyczajów, tradycji oraz innych praktyk opartych na idei niższości kobiet lub na stereotypowym modelu roli kobiet i mężczyzn – przede wszystkim takich, które prowadzą do przemocy wobec kobiet. Promowane mają być wartości takie jak partnerstwo, wzajemny szacunek, bezpieczeństwo, poszanowanie godności i niezależności partnera lub partnerki, równość szans i możliwości realizacji aspiracji życiowych każdej ze stron.

Nie jest przypadkiem, że najczęściej to właśnie kobiety padają ofiarą przemocy, a statystycznie najczęściej sprawcą jest mężczyzna. Stereotypy przypisują mężczyznom siłę, dominację i decyzyjność, a kobietom kruchość, słabość i uległość. Tym samym budują hierarchię płci: dają mężczyźnie możliwość sprawowania władzy nad kobietą i dziećmi oraz oczekiwania od nich posłuszeństwa. Najprostszym narzędziem egzekwowania władzy jest przemoc we wszystkich jej odmianach.

Konwencja wprowadza więc pojęcie „przemocy wobec kobiet ze względu na płeć”, czyli przemocy skierowanej przeciwko kobiecie ze względu na jej płeć lub takiej, która w szczególności dotyka kobiety. Właśnie przekonanie o niższości kobiet stoi za większością przypadków przemocy wobec nich – psychicznej, ekonomicznej, fizycznej, seksualnej i systemowej – oraz za cichym przyzwoleniem na nią i niechęcią świadków do interwencji.

FAKT: Konwencja zobowiązuje państwa do stworzenia realnego i kompleksowego systemu przeciwdziałania i zwalczania przemocy wobec kobiet i przemocy domowej.

Rozdział III, poświęcony profilaktyce, dotyczy podnoszenia świadomości społecznej, edukacji, szkoleń dla specjalistów oraz programów dla sprawców. Rozdział IV – Ochrona i wsparcie – obejmuje m.in. wsparcie specjalistyczne, schroniska, telefony zaufania, centra pomocy dla ofiar przemocy seksualnej oraz ochronę dzieci będących świadkami przemocy. Rozdział VI – Wykrywanie, ściganie, procedury prawne i środki ochronne – przewiduje m.in. szybką reakcję, ocenę ryzyka i zarządzanie nim, pilne nakazy opuszczenia mieszkania i zakazy kontaktu, skuteczne dochodzenia oraz ściganie z urzędu.

Innymi słowy, Konwencja proponuje kompleksowy zestaw działań, które państwa powinny podejmować, aby w pełni i skutecznie chronić osoby zagrożone przemocą.

FAKT: Konwencja wskazuje jako główne źródło przemocy wobec kobiet ich niższy status społeczny i kulturowy utwierdzany tradycją – i to potwierdzają badania.

Uświęcony tradycją model rodziny jest modelem patriarchalnym, w którym mężczyzna jest „głową” i „żywicielem” rodziny, a kobieta „strażniczką domowego ogniska”. To utrwalone przekonanie przekłada się na przemoc wobec kobiet w różnych sferach życia. Według raportu „Ogólnopolska diagnoza zjawiska przemocy w rodzinie” (Kantar dla MRPiPS, 2019) przemocy w rodzinie najczęściej doświadczają kobiety i dzieci, a według statystyk policji sprawcami w ok. 90% są mężczyźni.

Alkohol nie jest przyczyną przemocy. Często jej towarzyszy – „ułatwia” sprawcy działanie, pozbawia go hamulców i daje „usprawiedliwienie” („nie byłem sobą”). Eksperci podkreślają jednak, że choć alkohol często współwystępuje z przemocą, to nie jest jej przyczyną. Przemoc jest świadomym wykorzystywaniem pozycji władzy. Bije, gwałci, okrada i wyrzuca z domu człowiek – nie alkohol.

Przemoc często jest przyczyną rozpadu rodziny – a nie odwrotnie. Przemoc często eskaluje w okresie rozwodu i rozstania, co zwiększa ryzyko obrażeń, a nawet zabójstwa. Dlatego walka z przemocą musi opierać się na prawidłowej diagnozie jej źródeł: nierówności kobiet i mężczyzn.

FAKT: Wyższe wskaźniki w krajach równościowych oznaczają częściej ujawnianą przemoc – a nie więcej przemocy.

Agencja Praw Podstawowych UE w raporcie z 2014 r. tłumaczy różnice między państwami m.in. tym, że w społeczeństwach, w których przemoc w rodzinie uważa się za sprawę prywatną, rzadziej się o niej mówi i rzadziej zgłasza ją policji. Z kolei równouprawnienie płci może być przyczyną częstszego ujawniania przemocy wobec kobiet.

Status społeczny płci, świadomość i umiejętność rozpoznawania przemocy oraz sposób działania instytucji mają zasadnicze znaczenie dla poziomu zgłaszalności. Istnieje też ogromna „ciemna liczba” przypadków, których nie widać w statystykach. Stwierdzenia, że skala przemocy jest większa tam, gdzie obowiązuje Konwencja, są nieuprawnione.